Sałata kompasowa w rzepaku – nowy problem plantatorów?

Sałata kompasowa to roślina obcego pochodzenia, która dotarła na ziemie polskie już we wczesnym średniowieczu, a niewykluczone, że nawet wcześniej. Obecnie występuje pospolicie na obszarze niemal całego kraju. Najliczniej zasiedla siedliska ruderalne m.in. nieużytki, obszary wzdłuż szlaków komunikacyjnych, śmietniska oraz rumowiska. Preferuje miejsca dobrze nasłonecznione, zlokalizowane na glebach umiarkowanie ubogich w składniki pokarmowe, o odczynie zasadowym, od nieco wilgotnych po suche.

Od kilkunastu lat coraz częściej pojawiają się doniesienia o migracji sałaty kompasowej na pola uprawne, zwłaszcza we wschodniej części kraju. Roślina ta pojawia się głównie na obrzeżach plantacji, jednak z czasem może przenikać w głąb łanu. Występuje w różnych uprawach, najczęściej w rzepaku i zbożach. W innych częściach świata, w tym w wielu krajach Europy, jest to gatunek znacznie bardziej problematyczny. Za naszą południową granicą, w Czechach, już ponad 20 lat temu sałatę kompasową opisywano jako konkurencyjny chwast występujący we wszystkich uprawach! [1].

Chwast o liściach niczym igła kompasu

Sałata kompasowa jest gatunkiem jednorocznym (wg niektórych źródeł jednorocznym lub dwuletnim), jarym lub zimującym. Wytwarza głęboki korzeń palowy oraz obłą, prążkowaną łodygę. Pęd jest wzniesiony, niekiedy pokładający się, zwykle osiąga 60-180 cm wysokości, choć w sprzyjających warunkach może dorastać nawet do około 2,5 m.

Liście są podłużnie lub odwrotnie jajowate, o kolczasto ząbkowanych brzegach i strzałkowatej nasadzie obejmującej łodygę. Liście dolne są wcinano-pierzastodzielne, natomiast górne lancetowate i niepodzielone. Na spodniej stronie blaszki, na nerwie głównym znajduje się rząd kolców. W łodydze, liściach i korzeniu powstaje biały sok mleczny. Cechą charakterystyczną gatunku jest zdolność do pionowego ustawiania liści w osi północ-południe, co ogranicza ich przegrzewanie i zmniejsza utratę wody.

Bladożółte kwiaty języczkowate zebrane są w koszyczki tworzące piramidalną wiechę. Kwitnienie trwa od lipca do września. Owoce to spłaszczone, jajowate niełupki zaopatrzone w aparat lotny, dzięki któremu są rozsiewane przez wiatr. Jedna roślina może wytworzyć nawet kilkaset tysięcy nasion.

Konkurent i wektor chorób

W literaturze branżowej sałata kompasowa bywa opisywana jako roślina silnie konkurująca z innymi gatunkami o wodę, składniki pokarmowe i światło. Jednocześnie wiedza na temat rzeczywistej skali jej szkodliwości pozostaje nadal bardzo ograniczona. Również w przypadku rzepaku nie określono dotąd dokładnie wielkości strat powodowanych przez konkurencję ze strony tego chwastu. Wiadomo jednak, że wysokie, zdrewniałe pędy mogą utrudniać zbiór – lepki sok mleczny wypływający z uszkodzonych tkanek sprzyja zatykaniu elementów kombajnu oraz zwiększa wilgotność zebranego plonu.

Oprócz bezpośredniego wpływu na poziom plonowania oraz przebieg zbioru, występowanie sałaty kompasowej może również sprzyjać rozprzestrzenianiu się niektórych groźnych chorób. W badaniach przeprowadzonych w Czechach i na Słowacji wykazano, że sałata kompasowa jest jednym z chwastów będących gospodarzami wirusa żółtaczki rzepy (TuYV). Badacze stwierdzili, że chwasty obecne w łanie oraz w jego otoczeniu mogą stanowić ważny rezerwuar tego patogenu, a tym samym być źródłem infekcji dla rzepaku.

Zwalczanie sałaty kompasowej

Występowanie sałaty kompasowej na polach uprawnych nie stanowi jeszcze poważnego problemu gospodarczego, jednak obserwowany w ostatnich latach wzrost liczebności jej populacji oraz rozszerzanie zasięgu występowania wskazują, że w przyszłości sytuacja ta może się zmienić. Coraz wyraźniej dostrzega się potrzebę opracowania skutecznych metod zwalczania nowego chwastu. Niestety, w etykietach krajowych herbicydów nadal brakuje jakichkolwiek informacji o wrażliwości sałaty kompasowej na ich działanie.

Obserwacje prowadzone w innych krajach wskazują, że do zwalczania lub ograniczania wzrostu tego gatunku w rzepaku mogą być przydatne niektóre substancje czynne, m.in. aminopyralid, chlopyralid i pikloram. Takich informacji nie można jednak traktować jako zalecenia dla rolników – niezbędne jest najpierw przeprowadzenie badań skuteczności w warunkach krajowych oraz wprowadzenia stosownych zapisów do etykiet środków chwastobójczych.

Źródła
1. Mikulka J., Chodova D., 2003. Germination and emergence of prickly lettuce (Lactuca serriola L.) and its susceptibility to selected herbicides. Plant Soil Environ. 49(2): 89-94.