Mak polny należy do najbardziej rozpoznawalnych, a jednocześnie najgroźniejszych chwastów. Gatunek ten jest rozpowszechniony na terenie całego kraju i może występować we wszystkich uprawach. Szczególnie licznie zasiedla zboża ozime. Wielu plantatorów nie zdaje sobie jednak sprawy, że w łanie, oprócz maku polnego, można spotkać także inne, blisko z nim spokrewnione gatunki – mak wątpliwy i mak piaskowy. Choć rośliny te są do siebie bardzo podobne, różnią się detalami budowy morfologicznej, preferencjami siedliskowymi oraz biologią rozwoju. Przyjrzyjmy się bliżej tej czerwonej trójcy, zaczynając od naszego głównego i najgroźniejszego przeciwnika.
Mak polny (Papaver rhoeas)
Mak polny to gatunek o wysokich wymaganiach siedliskowych. Preferuje stanowiska zasobne w składniki pokarmowe i wodę, o odczynie zbliżonym do obojętnego. Najliczniej występuje na glebach ciężkich, gliniastych. Bywa opisywany jako roślina wskaźnikowa gleb zasobnych w bor.
Pęd maku polnego osiąga zazwyczaj wysokość od 20 do 90 cm. Kwiaty są wyjątkowo okazałe i osiągają nawet do 12 cm średnicy. Koronę tworzą cztery szkarłatnoczerwone, nachodzące na siebie brzegami płatki, najczęściej z ciemną plamą u nasady. Mak polny jest gatunkiem obcopylnym. Owoc to gładka, całkowicie pozbawiona włosków torebka (makówka) o kształcie od prawie kulistego do odwrotnie jajowatego.
Jest to roślina jednoroczna (jara lub zimująca), której masowe wschody przypadają przede wszystkim na jesień, choć część nasion kiełkuje również wiosną. Pojedynczy osobnik wydaje na ogół od 10 do 20 tysięcy nasion, a w optymalnych warunkach – nawet do 800 tysięcy. Elastyczne łodygi maku pod wpływem wiatru wykonują ruchy wahadłowe, co ułatwia rozsiewanie nasion z dojrzałych torebek.
W krajowych źródłach popularnonaukowych można natrafić na informacje, że orientacyjny próg szkodliwości maku polnego dla zbóż wynosi od 10 do 25 roślin/m². Jednak badanie przeprowadzone przed laty przez naukowców z Akademii Rolniczej w Lublinie (obecnie Uniwersytet Przyrodniczy) wykazało, że już 6–10 sztuk maku na m² (przy około 10-procentowym udziale innych chwastów) może obniżyć plon ziarna pszenicy ozimej aż o 16%.
|
|
|
Mak piaskowy (Papaver argemone)
W porównaniu z makiem polnym, mak piaskowy wyróżnia się znacznie skromniejszymi wymaganiami siedliskowymi. Najliczniej zasiedla gleby umiarkowanie ubogie w składniki pokarmowe, piaszczysto-gliniaste lub piaszczyste – stąd też wzięła się jego nazwa gatunkowa. Preferuje podłoża o niższym odczynie (optymalne pH waha się od 5,0 do 7,0), w przeciwieństwie do swojego krewnego, nie toleruje gleb wapiennych.
Mak piaskowy jest rośliną niezbyt okazałą, osiąga zazwyczaj od 15 do 30 cm wysokości, a w sprzyjających warunkach do 50 cm. Płatki korony są węższe i – w przeciwieństwie do maku polnego – nie zachodzą na siebie brzegami. Nitki pręcików są w górnej części maczugowato zgrubiałe. Różnice widać również w budowie owoców – mak piaskowy wykształca wydłużone, maczugowate torebki (od 4 do 6 razy dłuższe niż szersze), pokryte rzadkimi, kłującymi szczecinkami. Każdy osobnik tego samopylnego gatunku wytwarza zazwyczaj do kilku tysięcy drobnych nasion.
Niegdyś mak piaskowy występował w uprawach znacznie częściej – obecnie stwarza problemy przede wszystkim lokalnie, zwłaszcza na stanowiskach mniej intensywnie nawożonych i chronionych. Ze względu na mniejsze rozmiary jest on dla zbóż mniejszym zagrożeniem niż mak polny.
Mak wątpliwy (Papaver dubium)
Mak wątpliwy, podobnie jak mak piaskowy, charakteryzuje się dość niskimi wymaganiami siedliskowymi. Preferuje mało zasobne gleby piaszczyste oraz lekkie gliny o odczynie kwaśnym lub obojętnym. Gatunek ten wyróżnia się wysoką tolerancją na niedobory wody. Może zasiedlać nawet skrajnie suche stanowiska, takie jak kopalnie piasku.
Mak wątpliwy to dość okazała roślina, osiągająca na ogół od 30 do 60 cm wysokości. Wyróżnia się bladoczerwonymi kwiatami, nieco jaśniejszymi niż u maku polnego, które najczęściej pozbawione są czarnej plamy u nasady płatków. Ważną cechą diagnostyczną, pozwalającą łatwo odróżnić go od pozostałych dwóch gatunków, jest budowa owocu. Torebki są klinowato wydłużone, gładkie i pozbawione kłujących szczecinek.
Jest to gatunek samopylny. Pojedyncza roślina wydaje średnio kilka tysięcy nasion, przy czym w optymalnych warunkach liczba ta może wzrosnąć nawet do 160 tysięcy. Konkurencyjność tego chwastu dla zbóż czasami określa się jako zbliżoną do konkurencyjności maku polnego.
Jaki oprysk na maki w zbożach?
Zwalczanie maku polnego na ogół nie przysparza plantatorom większych problemów. Ponieważ jest to gatunek powszechnie występujący, często pojawia się w etykietach herbicydów – w wielu przypadkach w grupie chwastów wrażliwych. Do wyeliminowania maku polnego z łanu zbóż można zastosować wybrane środki zawierające m.in. aklonifen, florasulam, metsulfuron metylu lub pendimetalinę.
Możliwości eliminowania dwóch pozostałych gatunków są znacznie bardziej ograniczone. Do walki z makiem wątpliwym zalecane są pojedyncze preparaty zawierające florasulam. W przypadku maku piaskowego sytuacja jest jeszcze trudniejsza – obecnie żaden środek nie jest zarejestrowany do zwalczania tego chwastu w zbożach.
Choć w opracowaniach branżowych można natrafić na stwierdzenie, że mak wątpliwy i piaskowy wykazują podobną wrażliwość na herbicydy jak mak polny, należy zachować ostrożność. Dopóki nie zostaną przeprowadzone odpowiednie badania polowe, a stosowne zapisy nie pojawią się w etykiecie danego środka, doniesień tych nie można traktować jako oficjalnych zaleceń!
|
|
|
Dlaczego oprysk na mak nie działa? Odporność na herbicydy
Odporność maku polnego na niektóre inhibitory ALS i syntetyczne auksyny (często występująca jako odporność wielokrotna) jest w Europie dobrze znanym problemem. Badania krajowych populacji, co do których istniały uzasadnione podejrzenia wykształcenia odporności na herbicydy, wskazały, że zjawisko to jest w Polsce jeszcze na stosunkowo wczesnym etapie. Wykazano, że 21% przetestowanych populacji tego chwastu nie było skutecznie zwalczanych przez jodosulfuron metylosodowy, 19% przez tribenuron metylu, a 16% przez florasulam. Co istotne, wszystkie analizowane biotypy wykazywały oba mechanizmy odporności – zarówno w miejscu działania herbicydu (TSR), jak i poza miejscem jego działania (NTSR).
Zgodnie z danymi zawartymi w bazie WeedScience.org, dotychczas na świecie nie stwierdzono występowania populacji maku wątpliwego ani maku piaskowego wykazujących odporność na działanie substancji chwastobójczych. Może to częściowo wynikać z biologii obu tych gatunków, u których – w odróżnieniu od maku polnego – dominuje samozapylenie, co ogranicza przepływ genów między populacjami. Brak stwierdzonych przypadków odporności nie oznacza, że mak piaskowy i wątpliwy nie są podatne na jej rozwój. Może to jedynie świadczyć o tym, że zjawisko to nie zostało jeszcze po prostu zaobserwowane i udokumentowane.